Długo wydawało nam się, że dla mrówek stolarskich wszystko jest niezwykle proste. Przynajmniej z chemicznego punktu widzenia. Nie kłują: nie mają żądła, które mogłoby spowodować bolesne użądlenie.
Zamiast tego wstrzykują kwas mrówkowy z gruczołu znajdującego się w tylnej części brzucha.
Podrodzina Formicinae, jedna z grup mrówek odnoszących największe sukcesy w przyrodzie, zasadniczo zmieniła stosowanie oprysków kwasowych w sztukę. Kwas może stanowić do 70% całkowitej objętości substancji wydzielanej przez odbyt.
Mechanizm ten świetnie sprawdza się jako ochrona. Nie ma co do tego wątpliwości. Ale spełnia także inne funkcje. Mrówki pokrywają swoje potomstwo tą kwaśną substancją, aby chronić je przed pleśnią. Sami używają go do regulacji pH w jelitach. Kwas służy jako sygnał alarmowy i wzywa inne osoby na pomoc.
Naukowcy wierzyli, że kwas mrówkowy radzi sobie ze wszystkimi tymi zadaniami. Jeden składnik. Jeden krok.
Założenie to okazało się błędne.
Ukryty Arsenał
Plotki pojawiały się już wcześniej. Pojawiły się rozproszone artykuły naukowe. Przypis w badaniu sprzed dziesięciu lat, w którym prawie nikt nie czytał, wspomniał o peptydach – małych cząsteczkach białka. Ale nikt nie zaczął zagłębiać się w ten temat.
Profesor Timo Niedermayer z Wolnego Uniwersytetu w Berlinie postanowił powrócić do tego zagadnienia.
Odkrył starą publikację. „W artykule wspomniano, że ta trucizna zawiera również związki peptydowe” – powiedział. „Większość ludzi o tym zapomniała”. Ale nie on.
Jego zespół wybrał osiem gatunków mrówek stolarskich. Nie byli blisko spokrewnieni; gatunki te żyją w różnych częściach świata. Jaki był wynik?
Naukowcy odkryli trzydzieści pięć nowych trujących peptydów.
Nazwali je formykotoksynami.
Było ich trzydziestu pięciu.
To zmienia wszystko, co myśleliśmy o działaniu tych owadów. To dowodzi, że jad mrówek stolarskich to nie tylko miniaturowy „kwaśny deszcz”. Jest to złożona biblioteka chemiczna. Dokładny skład różni się w zależności od gatunku. Co więcej, same peptydy są szeroko rozpowszechnione w całej podrodzinie Formicinae.
Peptydy dla ochrony
Jaką więc funkcję pełnią?
Naukowcy połączyli metody z biologii, chemii i farmacji. Zastosowali podejście proteotranskryptomiczne. Brzmi skomplikowanie, ale zasadniczo oznacza jednoczesną analizę danych dotyczących RNA i białek. Naukowcy prześledzili sekwencje genetyczne, a następnie zsyntetyzowali powstałe substancje w laboratorium.
Następnie przeprowadzili testy aktywności biologicznej.
Odpowiedź była nieoczekiwana: chodzi o higienę.
Mrówki przykrywają nimi swoje potomstwo i spryskują podłogę w mrowisku. „Jest prawdopodobne, że formykotoksyny wzmacniają zewnętrzną obronę immunologiczną” – podsumował zespół. „Wchodzą w grę, gdy zanika początkowe działanie przeciwdrobnoustrojowe kwasu mrówkowego”.
Pomyśl o tym przez chwilę. Kwas mrówkowy działa szybko, ale nie na długo. Wyparowuje i znika.
Te peptydy pozostają. Nadal zabijają grzyby długo po zniknięciu kwasu.
Dr Simon Tragust z Uniwersytetu w Halle-Wittenberdze. Marcin Luter zauważył, że działanie przeciwgrzybicze było imponujące. To poważna zaleta. Mrówki żyją w wilgotnej glebie i żyją w gęstych skupiskach. W kolonii choroby rozprzestrzeniają się szybko, a patogeny są wszędzie.
Dlaczego jest to dla nas ważne?
Problem oporności drobnoustrojów na leki u człowieka staje się coraz bardziej dotkliwy. Brakuje nam środków do zwalczania opornych bakterii i grzybów. Natura doskonaliła swoje rozwiązania przez miliony lat. Istnieje ponad 3700 gatunków mrówek z podrodziny Formicinae.
Każdy z nich może skrywać unikalny, bioaktywny klucz.
Podrapaliśmy tylko powierzchnię. Przebadano tylko osiem gatunków. Jest o wiele więcej do odkrycia. Artykuł Lukasa Kocha i jego współpracowników opublikowany w czasopiśmie Science Advances to dopiero początek. Prawdziwa historia może wciąż czekać na skrzydłach kolejnego gatunku mrowiska, które znajdzie się pod radarem naukowców.
Lukas Koch i in. „Poza kwasem mrówkowym: peptydy zawarte w jadach mrówek stolarskich pomagają w ochronie przed chorobami”. Postępy nauki 12 (20), 2026; doi: 10.112/sciadv.aed478.
