We kennen bijen vanwege de honing en de bestuiving. Voor veel planten zijn ze onmisbaar. Maar dat is niet alles. Bijen vertonen verrassende mentale vermogens. Ze hebben een fantastisch richtingsgevoel. Ze gebruiken medicijnen om parasieten te bestrijden. Ze kunnen zelfs rekenen. Ze verdienen een feestje op Wereldbijendag.
De bedreiging voor de bijenhabitats
Bijen hebben het moeilijk. Mensen vernietigen hun leefgebieden. Steden worden groter. Intensieve landbouw neemt land over. Voedselplanten worden zeldzaam. Pesticiden schaden hun gezondheid. Deze chemicaliën beschadigen ook hun oriëntatievaardigheden. Als de bijen zouden verdwijnen, zou dat meer betekenen dan het einde van de honingsandwiches. Veel planten zouden er ook onder lijden. Wind en regen verplaatsen wat stuifmeel. Maar bijen dragen stuifmeel van bloem naar bloem. Ze verzekeren de voortplanting van planten. We moeten deze belangrijke insecten nader bekijken.
De dans van communicatie
Sommige wilde bijen leven alleen. Sociale bijen zoals hommels en honingbijen leven in grote kolonies. Ze werken samen in bijenkorven. De bijenkorf functioneert als een goed geoliede machine. Kleine tandwielen werken samen. Als een verzamelbij wakker wordt in de raat, krijgt ze instructies. Scoutbijen geven ze als eerste. Deze verkenners vonden de beste nectarplekken voor de dag.
De instructie gebeurt via een complexe danstaal. Bijen gebruiken het om te communiceren. Ze voeren rondedansen of kwispeldansen uit. Ze trillen met hun buik. Hierdoor weten de zussen precies waar het eten is. Het laat ook zien hoe rijk de bron is. De instructies helpen de verzamelbij. Ze is klaar voor haar vlucht. Ze gaat naar de nectarbron.
Hoe bijen kleine hersenen gebruiken voor complexe wiskunde en navigatie
Je zou kunnen aannemen dat het navigeren door een landschap en het oplossen van basisrekenkunde een substantieel brein vereist. Toch beheert de honingbij beide met een orgaan dat niet groter is dan een kubieke millimeter. Het is niet alleen instinct. Het is complexe, efficiënte bedrading.
De reis begint met oriëntatie. Wanneer een verzamelaar de korf verlaat, vertrouwt ze op een geavanceerde sensorische toolkit. Haar grote samengestelde ogen zorgen voor een panoramisch zicht op het terrein. Ze kiest oriëntatiepunten uit. Maar de echte magie gebeurt met ultraviolet licht. Mensen kunnen het niet zien. Bijen kunnen dat. Zelfs op bewolkte dagen biedt dat UV-spectrum een navigatieraster. Ze hebben een interne kaart met betrekking tot hun huis.
Geur speelt ook een rol. Onderzoekers van de Universiteit van Giessen ontdekten dat bijen individuele geurmoleculen kunnen detecteren. Hun reukvermogen presteert zelfs beter dan die van geurhonden. Door deze combinatie van zicht, UV-waarneming en geur kunnen ze de meest directe route tussen bloemen en de korf in kaart brengen.
Kunnen insecten echt rekenen?
Het verwerken van al deze sensorische gegevens vergt aanzienlijke cognitieve inspanning. De hersenen van de bij bevatten ongeveer een miljoen neuronen. Dat is een klein aantal vergeleken met mensen, maar de verbindingen zijn nauw. Deze dichtheid maakt vermogens mogelijk die we zelden associëren met insecten.
Ze kunnen tellen. Nog verrassender is dat ze het abstracte concept van nul begrijpen. In experimenten kregen bijen afbeeldingen te zien met een variërend aantal stippen. Ze ontdekten dat een leeg beeld een waarde vertegenwoordigde die lager was dan één met stippen. Dit is een moeilijke cognitieve sprong. Menselijke kinderen begrijpen nul doorgaans pas als ze ongeveer vier jaar oud zijn. Bijen snappen het meteen.
De wiskunde gaat verder. Sommige soorten zijn getraind om eenvoudig optellen en aftrekken uit te voeren. Wetenschappers gebruikten kleurcodes om dit te onderwijzen. Blauw betekende: er één toevoegen. Geel betekende één aftrekken. Een bij kan drie gele vierkanten zien. Het juiste antwoord is twee. De bij moet kiezen tussen een paneel met vier vierkanten en één met twee. De bijen leerden de regels snel. Ze vlogen herhaaldelijk naar de juiste oplossing.
Waarom is dit belangrijk?
Dit roept een praktische vraag op. Waarom zou een bij aftrekken moeten doen? Biologen vermoeden dat het helpt bij foerageerbeslissingen. Bloemen hebben verschillende eigenschappen. Sommige signaleren hoge nectar. Anderen niet. Als je deze kenmerken snel kunt afwegen, kan dit het verschil betekenen tussen een succesvolle oogst en een verspilde trip.
Het mechanisme blijft een mysterie. Hoe gaat zo’n klein brein om met abstracte symbolen en rekenkunde? Wij weten dat ze het kunnen. We begrijpen nog niet helemaal hoe. De efficiëntie van hun neurale netwerk suggereert dat intelligentie niet altijd omvang vereist. Het vereist de juiste architectuur. En die architectuur wordt nog steeds gedecodeerd.
Honingbijen zijn niet alleen hardwerkende arbeiders. Ze vormen een collectief met een verrassend robuust immuunsysteem. Een van hun meest effectieve verdedigingsmechanismen is gedrag dat bekend staat als bijenzelfmedicatie. Wanneer de korf wordt aangevallen door Varroa destructor, de bloedzuigende mijt die kolonies over de hele wereld teistert, wachten de bijen niet alleen maar tot ze sterven. Zij handelen.
Het antwoord is specifiek. Bijen vergroten hun verzameling propolis, de kleverige boomhars die ze verzamelen uit ontluikende bomen. In plaats van het alleen maar voor de bouw te gebruiken, bekleden ze de binnenmuren van de korf ermee. Waarom? Omdat propolis antimicrobieel is. Het is giftig voor de Varroamijten. Door de kast met deze hars te bekleden, creëren de bijen een chemische barrière die de verspreiding van de parasiet beperkt. Het is een vorm van profylactische geneeskunde voor de hele kolonie.
Maar wat gebeurt er als een individuele bij ziek wordt? Het mechanisme is hier anders. Het is gedragsisolatie.
Zieke bijen lijden vaak aan neurologische schade. De infectie verstoort hun oriëntatie. Ze vergeten hoe ze de weg terug naar de korf moeten vinden. Hoewel dit tragisch klinkt voor het individu, is het een strategisch voordeel voor de groep. Door weg te blijven voorkomt de zieke bij de overdracht van ziekteverwekkers naar de rest van de kolonie. Het is in wezen een eeuwenoude, instinctieve vorm van sociale afstand nemen. De bij sterft alleen. De bijenkorf overleeft.
